Ógörög zene

Xenokritos

Xenokritos, (7.sz. i.e.) zenesz, az italiai Lokrisbol.

Ξενόκριτος
μουσικός του 7ου αι. π.Χ., από τους Λοκρούς της Ιταλίας. Θεωρούνταν ο εφευρέτης της λοκρικής αρμονίας και ανήκε στη δεύτερη μουσική σχολή της Σπάρτης (η πρώτη ιδρύθηκε από τον Τέρπανδρο). Σε αυτόν, μαζί με τον Θαλήτα, τον Ξενόδαμο, τον Πολύμνηστο και τον Σακάδα, αποδιδόταν η εισαγωγή των γυμνοπαιδιών στη Σπάρτη (Πλούτ. Περί μουσ. 1134B-C, 9). Τα θέματα των τραγουδιών του είχαν ηρωικό χαρακτήρα και ονομάζονταν από μερικούς διθύραμβοι (Πλούτ. ό.π.).

Pankrates

Pankrates,(talan 5./6.sz. i.e.) zeneszerzo.

Παγκράτης
συνθέτης άγνωστης εποχής, ίσως του 5ου/4ου αι. π.Χ., μεταγενέστερος του Πινδάρου και του Σιμωνίδη, τους οποίους είχε ως πρότυπα (Πλούτ. Περί μουσ. 1137F, 20). Αναφέρεται από τον Πλούταρχο ως ένας από τους συνθέτες που ακολουθούσαν την παλιά παράδοση· απέφευγε κυρίως το χρωματικό γένος και το χρησιμοποίησε εκλεκτικά σε λίγες μόνο συνθέσεις του ("έν τισιν").

Pappos

Pappus

[...], görög mathematikus és geographus Alexandriából, a ki Suidas szerint az idősebb Theodosius császár uralkodása alatt élt (379–395), de egy újabban talált schotion szerint már egy századdal előbb, Diocletianus alatt (284–305) virágzott. Suidas a következő munkáit sorolja fel: Synagoge (mathematike0),chronologia oikoumenike,[...]Ránk csupán a synagoge maradt, elején ez is megcsonkítva, de a mely így is nagyfontosságú a mathematika történetének szempontjából, mert régibb szerzőknek értékes excerptumait tartalmazza. Kiadás Hultschtól, Berlin, 1876–78 a Vatican. 218. s. XII. alapján.

H. GY.

Πάππος
ο Αλεξανδρινός (περ. 3ος αι. μ.Χ.)· μεγάλος μαθηματικός, γνωστός και ως θεωρητικός της μουσικής. Έζησε στην Αλεξάνδρεια, από όπου και το επώνυμό του. Έγραψε ένα μεγάλο έργο για τα μαθηματικά (Συναγωγή) σε οκτώ βιβλία και Σχόλια πάνω στα Στοιχεία του Ευκλείδη, στην Μεγάλην Σύνταξιν του Πτολεμαίου και πάνω σε έργα άλλων αρχαίων μαθηματικών (Σούδα). Στον Πάππο αποδιδόταν κάποτε η Εισαγωγή Αρμονική, που εκδόθηκε με το όνομα του Ευκλείδη από τον Meibom και σήμερα αποδίδεται στον Κλεονείδη· το όνομα του Πάππου ως συγγραφέα της Εισαγωγής αναφέρεται σε πολλά χειρόγραφά της (Barberine, II 86, 2ο αντίγραφο, Ρώμη· Νεάπολη, αρ. 260· Παρίσι, αρ. 2460, 2ο αντίγραφο). Στον Πάππο αποδιδόταν επίσης από μερικούς το τελευταίο μέρος των "Σχολίων" του Πορφύριου στα Αρμονικά του Πτολεμαίου (μετά το κεφάλαιο 4 του πρώτου βιβλίου).

Pachymeres

Geórgiosz Pakhümerész, latinos névváltozatok: Geórgios Pachymerés; Georgius Pachymeres (Nikaia, 1242 - Konstantinápoly, 1310 körül) bizánci történetíró, teológus, politikus
A Latin Császárság 1261-es bukása és a bizánci állam helyreállítása útán több tudóssal együtt Konstantinápolyba ment, ahol fontos egyházi és állami hivatalokat töltött be. Kora egyik legkiemelkedőbb tudósa volt. Hírnevét főleg Szüngraphikai hisztoriai (Összegyűjtott történetek) című történelmi munkájának köszönheti, amelyben az 1255 és 1308 közti eseményeket meséli el. A munka kronológiáját tekintve Geórgiosz Akropolitész munkájának folytatása, s az egyetlen forrás VIII. Mihály bizánci császár uralkodásának évtizedeiről. Különösen értékesek a száműzött Arszeniosz pátriárka követőinek a hivatalos egyházzal szemben álló mozgalmáról szóló tudósítások. Mint történetírónak kiemelkedő erénye az objektivitásra való törekvés. Munkája adatokat nyújt más népekről is: a bolgár, mongol és török népek történetének fontos forrása. A magyar történelem szempontjából különösen fontosak az Árpád-házi királyok családi kapcsolatairól írott részek. A történeti munkán kívül írt egy művet a quadriviumról, Szüntagma tón tesszarón mathématón (A négy tudomány könyve) címmel, egy önéletrajzi költeményt hexameterekben, valamint számos retorikai gyakorlatot és levelet. Arisztotelész filozófiáját Philoszophia címen foglalta össze. Stílusa modoros, erősen atticizáló, még a hónapokat sem keresztény, hanem ógörög (attikai) nevükön említi.

Παχυμέρης
Γεώργιος (1242-1310 μ.Χ.)· Βυζαντινός συγγραφέας, ιστορικός και θεωρητικός, γεννημένος στη Νίκαια της Βιθυνίας (Μ. Ασία). Σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη και πήρε το ιερατικό σχήμα· έφτασε σε υψηλά αξιώματα, πολιτικά και εκκλησιαστικά. Πέθανε στην Κωνσταντινούπολη. Υπήρξε βιογράφος του Μιχαήλ Παλαιολόγου και ανάμεσα στα βιβλία του είναι και ένα Περί αρμονικής ήγουν περίμουσικής. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά από τον Α. J. Η. Vincent, (Notices 401-552). Σε αυτό το σημαντικό βιβλίο, διαιρεμένο σε 32 κεφάλαια, ο Παχυμέρης μιλεί λεπτομερειακά για την αρχαία ελληνική μουσική (αρμονική, συστήματα, γένη, χρόαι, ήθος κτλ.). Ο Παχυμέρης θεωρείται από τον Vincent ο κρίκος που ενώνει την ελληνική αρχαιότητα με τους νεότερους χρόνους· αυτός είναι και ο κύριος λόγος για τον οποίο ο Σόλων Μιχαηλίδης έχει περιελάβει το όνομά του στην εγκυκλοπαίδεια της αρχαίας ελληνικήςμουσικής. Άλλη βιβλιογραφία : Paul Tannery, Quadrivium de Georges Pachymere ou Σύνταγμα των τεσσάρων μαθημάτων: αριθμητικής,μουσικής, γεωμετρίας και αστρονομίας. Texte revise et etabli par le Rev. P. E. Stephanou, σσ. CΙΙ, 456. Citta del Vaticano, 80. Studi e testi, τόμ. 94. Ελπίδιος Στεφάνου· βλ. πιο πάνω P. Tannery.

Pindaros

Pindaros

(Pindar), görög költő, szül. Tébében Kr.e. 522. az Aigidák nemes családjából, melyben a fuvolázás művészete apáról fiura szállt. 506. Athénbe került, hol jeles tanítói voltak: az énekben Agathokles, a zenében a hires Lasos, a karvezetés gyakorlati részében Apollodoros, ki az u.n. kiklikus kardalok vezetésével (az éneklők köralakban állottak) P.-t bizta meg. Ilyen műveltséggel husz éves korban megszólalt a költő és késő agg koráig szakadatlan tevékeny volt. Többnyire Tébében lakott, de nem ritkán kereste fel a szomszéd városokat, sőt a művelt külföldet is, melynek fejedelmei versenyeztek görög társaikkal a hódoló tiszteletben P. iránt. Makedoniai Amyntas, a tesszálai Aleuádok, kirenei Arkasilas, agrigentumi Theron és szirakuzai Hiero elhalmozták kitüntetésekkel, sőt az utóbbinak udvarán 4 évet töltött (476-472). Igy halt meg, mint az egész művelt világ dédelgetett kedvence, 442. Argoszban. Művei között, melyeket alexandriai kiadó 17 könyvbe osztottak be, volt himnusz, paean, ditirambus, enkomion, hiperchema, threnodion, szkolion és epinikion (diadalmas óda). Mig azonban a többi művekből csak töredékek maradtak ránk, birjuk a diadalmas ódák 4 könyvét, melyek a nagy nemzeti versenyek győzteseit ünneplik: 14 az olimpiai győzteseket, 12 a pítiai, 11 a nemeai és 8 az isztmoszi játékok daliáit. Előadásra készültek, v. mindjárt a hely színén, v. a győztesnek szülővárosába való bevonulásakor, de azért csak a szó legnemesebb értelmében mondhatók alkalmi költeményeknek. Nyelve az ugynevezett delfibeli szójárás (az epikus, eol és dór nyelvjárások keveréke) és finoman simul a gondolatokkal dúsan telitett képekben (kivált perszonifikációkban gazdag) eszmemenethez. P. hatása minden népek és idők irodalmára csakis a bibliával és Homerosszal hasonlítható össze.


Forrás: Pallas Nagylexikon

Πίνδαρος
(περ. 522-446 π.Χ.)· γεννήθηκε στις Κυνός Κεφαλές, κοντά στη Θήβα, και πέθανε στο Άργος. Ο πιο μεγάλος λυρικός ποιητής της αρχαίας Ελλάδας· σπούδασε μουσική με τον Λάσο τον Ερμιονέα, ένα διακεκριμένο μουσικό του 6ου αι. π.Χ. Ο πατέρας του Πινδάρου, ο Δαΐφαντος, ήταν επαγγελματίας μουσικός, όπως και ο θείος του Σκοπελίνος, από τον οποίο πήρε τα πρώτα μαθήματα στη μουσική και στην αυλητική τέχνη. Ο Πίνδαρος συνέθεσε ύμνους, παιάνες, διθυράμβους, προσόδια, παρθένεια, υπορχήματα, εγκώμια, θρήνους και πάνω απ' όλα επίνικους (Ολυμπιόνικους, Πυθιόνικους, Νεμεόνικους, Ισθμιόνικους). Ως μουσικός ο Πίνδαρος παρέμεινε συντηρητικός, πιστός στην παράδοση (πρβ. Πλούτ. Περί μουσ. 1134D, 9· 1136F, 17· 1137F, 20· 1142Β, 31). Οι καινοτομίες της εποχής του τον άφησαν αδιάφορο. Το απλό και συγκρατημένο κλασικό ύφος (στιλ) του είχε γενική απήχηση στους Έλληνες. Από τη μουσική του Πινδάρου τίποτε δεν έχει διασωθεί. Η αυθεντικότητα ενός μελωδικού αποσπάσματος, για το οποίο διατυπώθηκε ο ισχυρισμός ότι αποτελούσε τις πρώτες γραμμές του πρώτου Πυθιόνικου, έχει σοβαρά αμφισβητηθεί· το απόσπασμα αυτό δημοσιεύτηκε από τον ιησουίτη Αθανάσιο Kircher στο βιβλίο του Musurgia Universalis (Ρώμη 1650, τ. Ι, σσ. 541-542), στην ελληνική και νεότερη σημειογραφία· ο Kircher ισχυρίστηκε πως το αντέγραψε από χειρόγραφο της βιβλιοθήκης ενός μοναστηρίου κοντά στη Messina. To χειρόγραφο αυτό δε βρέθηκε ποτέ· βλ. περισσότερες λεπτομέρειες στο λ. λείψανα ελληνικής μουσικής. Βλ. ανάμεσα σε άλλα: Α. Β. Drachmann, Scholia Vetera in Pindari Carmina (Λιψία 1903)· Bergk PLG, μέρος Ι (Ολυμπιόνικοι I-XIV, σσ. 13-96· Πυθιόνικοι Ι-ΧΙΙ, σσ. 101-184· Νεμεόνικοι Ι-ΧΙ, σσ. 186-242· Ισθμιόνικοι Ι-VIII, σσ. 243-279· και διάφορα αποσπάσματα (ύμνοι, παιάνες, προσόδια, παρθένια, υπορχήματα, εγκώμια, θρήνοι) και αβέβαια αποσπάσματα [Fragmenta Incerta] σσ. 285-382).

Platon

''Platón (görögül: Πλάτων) (régiesen Plátó, eredetileg: Arisztoklész; Kr. e. 427, Athén vagy Aigina – Kr. e. 347), ókori görög filozófus, iskolaalapító. Hatása jelentős volt az ókori és a középkori filozófiára de művei manapság is viták és filozófiai vizsgálódások tárgyát képezik. Munkásságának nemcsak társadalomtudományi, hanem irodalmi értéke is nagy jelentőséggel bír.
Egy Alfred North Whitehead-től származó szállóige szerint az egész európai filozófia nem más, mint egy sor Platónhoz fűzött lábjegyzet.''


Πλάτων
(429/427-περ. 347 π.Χ.)· ο μεγάλος φιλόσοφος σπούδασε μουσική με τον Δράκοντα τον Αθηναίο και τον Μέτελλο τον Ακραγαντίνο (Πλούτ. Περί μουσ. 1136F, 17). Είχε όμως ιδιαίτερα επηρεαστεί από τις αρχές του Δάμωνα για την ηθική αξία της μουσικής, και διατήρησε γι' αυτόν βαθύ σεβασμό· (Πολιτ. Δ', 424C). Ως μουσικός συγγραφέας ο Πλάτων ήταν Πυθαγορικός· αναγνώριζε την πυθαγορική (διατονική) αρμονία, όπως σχηματίζεται με συμφωνίες, και θαύμαζε τον πυθαγόρειο καθορισμό των διαστημάτων με αριθμητικούς λόγους. Θεωρούσε τη δωρική αρμονία ως την κατεξοχήν ελληνική σε χαρακτήρα και ποιότητα αρετής (δεχόταν τη χρήση μόνο της φρυγικής για τους νέους πολεμιστές).

Γενικά, μπορεί κανείς να πει πως ο Πλάτων ήταν ένας μουσικός πιστός στην παράδοση, ορθόδοξος, συντηρητικός και αδιάλλακτος στις πεποιθήσεις του· γι' αυτόν, το ωραίο στη μουσική εκφράζεται με την απλότητα, τη διαύγεια, τη διατήρηση της καλής παράδοσης με ορθόδοξα μέσα. Πίστευε βαθιά και σταθερά πως η μουσική είναι μια θεϊκή τέχνη, έχει υψηλούς σκοπούς και είναι, επομένως, ένα εξαιρετικά κατάλληλο και αποτελεσματικό μέσο παιδείας. Στον Φαίδωνα (XXXVI, 85Ε) λέει: "η μεν αρμονία αόρατόν τι και ασώματον και πάγκαλόν τι και θείον εστι εν τη ηρμοσμένη λύρα" (η αρμονία είναι κάτι το αόρατο και άυλο, κάτι πανέμορφο και θείο στην καλά κουρδισμένη [εναρμονισμένη] λύρα). Λεπτομερειακή έκθεση των απόψεών του βρίσκεται στους Νόμους, ιδιαίτερα στο δεύτερο βιβλίο· το ακόλουθο απόσπασμα συνοψίζει με λίγα λόγια την άποψή του για τη διατήρηση της παράδοσης (Β', 656D-E): "δεν επιτρέπεται σ' οποιονδήποτε καλλιτέχνη, ζωγράφο ή σ' οποιονδήποτε άλλον ασχολείται με σχήματα [εικόνες] και άλλα παρόμοια ή με οτιδήποτε αφορά τη μουσική γενικά να καινοτομεί ή να παραβλέπει την παράδοση [τα πατροπαράδοτα]". Ο Πλάτων επισημαίνει επίσης την ηθική αξία της μουσικής και συζητεί την ηθική σημασία ορισμένων αρμονιών και ρυθμών στην Πολιτεία (Γ', 398B-400C· βλ. τα λ. ήθος και αρμονία). Αντιτίθεται στη συγκεχυμένη ανάμειξη των γενών, στη χρήση των "πολυχόρδων" και "πολυαρμονίων" οργάνων και σε καθετί προσποιητό, υπερβολικά εκλεπτυσμένο και αδικαιολόγητα περίπλοκο. Συμβουλεύει, την αποφυγή της ετεροφωνίας στην εκπαίδευση των παιδιών. Τη φιλοσοφική του αντίληψη για τη μουσική εκθέτει και στον Τίμαιο. Αναφορές στη μουσική βρίσκονται επίσης στον Πρωταγόρα (λ.χ. 326Α), στον Λάχη (XIV, ιδιαίτ. 188D), στον Φαίδωνα (IV, 60Ε· XXXVI, 85Ε), στον Κρίτωνα (50D), στον Αλκιβιάδη I (106Ε) κτλ.
Βιβλιογραφία: W. Vetter, "Die Musik im platonischen Staate", Neue Jahrbucher fur Wissenschaft und Jugendbildung 11 (1935), 306-320. Pierre Maxime Schuhl, "Platon et la musique de son temps", Revue Internationale de Philosophie, αρ. 32, τεύχ. 2, Βρυξέλλες 1955, 276-287. Evanghelos Moutsopoulos, La musique dans l'oeuvre de Platon, Παρίσι 1959 (σσ. 398, και 38, 8o). Lukas Richter, Zur Wissenschaftslehre, von der Musik bei Piaton und Aristoteles, Βερολίνο 1961 (σσ. ΧΙ και 202).
Βλ. επίσης το λ. Πυθαγόρας.

Plutarchos

Plutarchos

görög iró, született Keroneában (Beócia) Kr. u. az első század közepén, megh. 120 körül. Athénben tanult, ahol egyebek közt Ammoniost is hallgatta; sokat utazott és huzamosabb ideig tartózkodott Rómában. Itt barátkozott meg C. Sossius Senecióval, aki Traján alatt ismételten konzul volt. Ez vezette be az udvarhoz, ahol megkedvelték és először is a későbbi Hadrianus császárnak nevelését bizták reája, később pedig prokurator lett Görögországban, egyúttal pedig szülővárosának archonja és Apollon Pythios főpapja. P. rendkivül termékeny és sokoldalu iró volt. Műveit két fő csoportra szokás felosztani: A) Párhuzamos életrajzok, szám szerint 46, melyekben mindig egy-egy római és görög férfiu van egymással szembeállítva és életük párhuzamosan tárgyalva, ugy hogy annak folyásából a végére alkalmazott sommás egybevetés (synkrizis) kiderüljön. Igy kerülnek össze Alkibiades és Coriolanus, Demosthenes és Cicero, Kimon és Lucullus, Nikias és Crassus. B) Erkölcsbölcseleti és nevelésügyi (társadalmi) munkák (Moralia), melyek ismét részint tisztán erkölcstaniak (p. Hogy kell a haragot megfékezni?), részint a tanügy és egészségügy körébe vágnak (p. A gyermekek neveléséről és Házassági szabályok), részint az ókori vallást és szertartást illetik (A Sors, Osiris és Isis). Fontos két munka a Platóni kutatások és A világlélek Platon Timaeusában, sőt a zenéhez is hozzá szól (De Musica). P. nevéről szokás elnevezni újabb időben az olyan gyüjteményes munkákat, melyek életrajzokat tartalmaznak. Ilyen volt Magyarországon a Hartleben-féle Neuer P. (Pest 1842-1853), melynek magyar fordítását (u. o. 1845-1846) Bajza József végezte; a pápai kat. tanárok (Kruesz, Vaszary Kolos, Holdházy) Ifjusági P.-ja (Eger, Bécs, Pápa 1858-60), végül legújabban Orbók Mór Paedagogiai P.-ja (Pozsony, Stampfi).


Forrás: Pallas Nagylexikon

Πλούταρχος
φιλόσοφος, βιογράφος και ιστορικός. Γεννήθηκε στη Χαιρώνεια της Βοιωτίας το 46/48 μ.Χ. περίπου· πέθανε πιθανόν μετά το 120 μ.Χ. Η· Σούδα λέει πως έζησε πριν και κατά την εποχή του αυτοκράτορα (Μάρκου Ούλπιου) Τραϊανού (98-117 μ.Χ.). Τα έργα του διαιρούνται σε δύο μεγάλες ομάδες, τους Βίους Παραλλήλους και τα Ηθικά, στα οποία υπάρχουν συχνές αναφορές στη μουσική. Υπάρχουν όμως και δύο εκτεταμένες μελέτες του ειδικά για τη μουσική, η Περί της εν Τιμαίω ψυχογονίας, σχόλια στις μουσικές θεωρίες του Πλάτωνα στον Τίμαιο, και ο διάλογος Περί μουσικής, μια πραγματεία που περιέχει πολλές πληροφορίες σχετικές κυρίως με την ιστορία αλλά και τη θεωρία της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Οι πληροφορίες του διαλόγου έχουν αντληθεί από διάφορες αρχαιότερες πηγές, τον Γλαύκο, τον Ηρακλείδη Ποντικό, τον Αριστόξενο, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και άλλους. Το γεγονός, ότι πολλές από τις πηγές αυτές είναι τώρα χαμένες καθιστά αυτό το βιβλίο ένα πολύτιμο έργο αναφοράς, ιδιαίτερα για την ιστορία της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Η γνησιότητα του διαλόγου έχει αμφισβητηθεί από πολλούς μελετητές (Amyot, Benseler, Fuhr, Weissenberger, Lasserre), ενώ άλλοι (Burette, Reinach) κλίνουν προς την άποψη ότι το έργο είναι αυθεντικό· η διάσταση αυτή γνωμών δεν αλλοιώνει όμως τη σημασία του για την ιστορία της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Πολλές εκδόσεις του διαλόγου έχουν δημοσιευτεί· οι κύριες είναι οι ακόλουθες: J. Η. Bromby, Plutarch's On Music ελληνικό κείμενο με αγγλική μετάφραση, Chiswick 1822. Rudolf Westphal, Plutarch uber die Musik, με γερμανική μετάφραση, Breslau 1866. Henri Weil - Th. Reinach, Plutarque: De la musique, edition critique et explicative, Παρίσι 1900· με γαλλική μετάφραση. Κ. Ziegler, Plutarchos, Moralia VI, 3, Λιψία 1953. Francois Lasserre, Plutarque de la Musique (Olten et Lausanne 1954), με μια εκτεταμένη μελέτη για τη μουσική εκπαίδευση στην αρχαία Ελλάδα (σσ. 13-95), προλεγόμενα (σσ. 99-104), τη χειρόγραφη παράδοση (σσ. 105-109), το ελληνικό κείμενο (σσ. 111-132), γαλλική μετάφραση (σσ. 133-151) και σχόλια (σσ. 152-180). Σημείωση: Ο P. J. Burette δημοσίευσε έναν αριθμό μελετών για το διάλογο του Πλουτάρχου στα Memoires de Litterature: 1. Απρίλιος 1728, Examen du traite de Plutarche· 2. Μάιος 1729, Observations touchant l'histoire litteraire du dialogue de Plutarque sur la musique· 3. Μάρτιος 1730, Analyse du dialogue de Plutarque sur la musique.

Pollux

Pollux (Polydeukes), (2.sz. i.u.) Naukratesbol, lexikon iro.

Πολυδεύκης
Ιούλιος· γραμματικός και λεξικογράφος του 2ου αι. μ.Χ., γενικά γνωστός ως Pollux. Γεννήθηκε στη Ναύκρατη της Αιγύπτου και σπούδασε με το ρήτορα Αδριανό, μαθητή του σοφιστή Ηρώδη του Αττικού, στην Αθήνα, όπου έζησε ως το θάνατό του, σε ηλικία 58 χρόνων. Αφού εξάσκησε το επάγγελμα του σοφιστή και του δασκάλου της ρητορικής, διορίστηκε (το 178 μ.Χ.) στην έδρα της ρητορικής από τον αυτοκράτορα Κόμμοδο (161-191). Το σπουδαιότερο έργο του είναι το Ονομαστικόν, ένα λεξικό που αποτελείται από δέκα βιβλία, στο οποίο περιέχονται γνώσεις για κάθε άποψη της ζωής· οι λέξεις (στην αττική διάλεκτο) δεν είναι ταξινομημένες κατά αλφαβητική σειρά, αλλά, ανάλογα με τα θέματα, τα βιβλία χωρίζονται σε διάφορες κατηγορίες και τάξεις. Το τέταρτο βιβλίο περιέχει πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τη μουσική, γεγονός που καθιστά το λεξικό αυτό σπουδαία πηγή για την αρχαία ελληνική μουσική, καθώς και για την όρχηση και το θέατρο· στην εγκυκλοπαίδεια αυτή συχνές είναι οι αναφορές στο Ονομαστικόν. Φαίνεται πως το σωζόμενο λεξικό είναι επιτομή ενός μεγαλύτερου έργου· η επιτομή αυτή σώθηκε από το μητροπολίτη Καισαρείας Αρέθα (850-935 μ.Χ.), ο οποίος είχε στην κατοχή του ένα αντίγραφο. Έχουν δημοσιευτεί πολλές εκδόσεις του Ονομαστικού (με τη μορφή αυτή)· ανάμεσα σε αυτές: πρώτη έκδοση από τον Α. P. Manutius (Βενετία 1502)· ακολούθησαν άλλες εκδόσεις: των R. Gualther - W. Seber (Φραγκφούρτη 1608), του Gulielmus Dindorfius (Λιψία 1824), του I. Bekker (Βερολίνο 1846), του Ε. Bethe (Λιψία, T., Lexicographi Graeci IX, 1900). Παρατίθενται χαρακτηριστικά κεφάλαια του τέταρτου βιβλίου, ικανά να δώσουν μια ιδέα των περιεχομένων και της δομής του Ονομαστικού: Κεφ. VII. Περί ασμάτων εθνικών· Περί μουσικής και των προσφόρων αυτή ονομάτων. Κεφ. VIII. Περί μουσικών οργάνων και μουσικών και των περί αυτά. Κεφ. IX. (α) Περί κρουομένων οργάνων (β) Περί οργάνων ευρεθέντων έθνεσιν· (γ) Περί μερών των κρουομένων οργάνων· (δ) Περί αρμονιών και νόμων (ε) Περί εμπνευστών οργάνων· (ζ) Περί αυλοποιού και της ύλης αυτού. Κεφ. Χ. (α) Είδη οργάνων· (β) Περί αρμονιών αυλητικών, μελών και νόμων Ολύμπου και λοιπών (γ) Περί διαφοράς αυτών· (δ) Περί αυλημάτων και μαθημάτων (ε) Περί των πέντε Πυθικών αγώνων. Κεφ. XI. Περί σάλπιγγος. Κεφ. XIII. Περί ορχηστού καί ορχήσεως. Κεφ. XIV. Περί ειδών ορχήσεως. Κεφ. XV. Περί χορού, χορευτών και των τοιούτων. Κεφ. XVI. Περί χορικών ασμάτων. Κεφ. XVII. Περί υποκριτών και υποκρίσεως.

Polyeidos

Polyeidos, ( korulbelul 440/430, 4.sz. i.e.) dithyrambos kolto Selybriabol.

Πολύειδος
ή Πολύϊδος (440/430-περ. 4ος αι. π.Χ.)· συνθέτης διθυράμβων από τη Σηλυβρία της Θράκης (από όπου και το επώνυμο του Σηλυβριανός). Κατά τον Διόδωρο Σικελιώτη, ο Πολύειδος ήταν ένας από τους διάσημους ("επισημότατοι") συνθέτες διθυράμβων της εποχής, μαζί με τον Φιλόξενο, τον Τιμόθεο και τον Τελέστη· ο Διόδωρος (ΙΔ', 46, 6) προσθέτει ότι ο Πολύειδος ήταν και ζωγράφος: "Πολύειδος, ός και ζωγραφικής και μουσικής είχεν εμπειρίαν". Διαγωνίστηκε και νίκησε στην Αθήνα ως συνθέτης διθυράμβων (Πάρ. Χρον. Ι, 68· και Αθήν. Η', 352Β). Στον Πλούταρχο (Περί μουσ. 1138Β, 21) τα έργα του αποκαλούνται μπαλώματα ("καττύματα"· βλ. λ. κάττυμα). Πολύ λίγα αποσπάσματα διασώθηκαν από την ποίησή του· Bergk PLG III, 632· FHG ΙΙ, 781· Page PMG 441, απόσπ. 837.

Polymnestus

Polymnestus

~Colophoni költő (Pind. fragm. 188 Christ), ki a 20–30. olympias táján élt.

~ Erkölcstelen költemények szerzője; [...](Aristoph. equit. 1287) az olyan ember, ki ocsmány dalokat énekel, illetőleg tárgyukhoz hasonló dolgokat művel.

~ Philsi pythagoreus.

SZI. GY.

Πολύμνηστος
και Πολύμναστος (7ος/6ος αι. π.Χ.)· ποιητής και μουσικός από την Κολοφώνα της Ιωνίας. Στον Πολύμνηστο αποδιδόταν η επινόηση της ιωνικής (αργότερα υπολυδικής) αρμονίας και η χρήση μιας πολύ πλατύτερης έκλυσης και εκβολής (Πλούτ. Περί μουσ. 1141Β, 29). Ο Πολύμνηστος ήταν διάδοχος του Κλονά, που καθιέρωσε τον αυλωδικό νόμο, και συνέθεσε τραγούδια, γενικά άσεμνου χαρακτήρα, με συνοδεία αυλού· γι' αυτό, από το όνομά του, όλα τα άσεμνα και ασελγή τραγούδια ονομάζονταν πολυμνήστεια· και η έκφραση πολυμνήστεια ποιείν χρησιμοποιούνταν με την έννοια συνθέτω άσεμνα τραγούδια. Αριστοφάνης (Ιππής 1287): "πολυμνήστεια ποιών" ([ο αδελφός του Αρίγνωτου] συνθέτοντας άσεμνα τραγούδια ή ποιήματα).
Βλ. Bergk PLG III, 13, ένα απόσπασμα.

Porphyrios

Porphyrios
(233/34 - 305 körül)

Pogány újplatonikus filozófus, Plótinos tanítványa és műveinek rendszerezője. Legtöbb munkájából csak töredékek maradtak fenn. Az utókorra főleg logikai, természetfilozófiai munkái és a homérosi szövegek értelmezésével kapcsolatos munkái hatottak. Az ókorban Aristotelés (Kategoriák, A lélek) és Platón (Timaios) műveihez írott kommentárjait tartották a legtöbbre, ezek azonban kivétel nélkül elvesztek, csak töredékekből és más szerzők utalásaiból ismerjük őket.
Elméletének legfontosabb vonása, hogy egységbe olvasztja a platóni és az aristotelési tanítást. Metafizikai nézeteit tekintve nem tér el jelentős pontokon Plótinostól. A létszintek jellemzésekor közöttük fennálló kapcsolatokat úgy hangsúlyozza, hogy a különbségeket minimálisnak tekinti. Számára az érzéki és az értelemmel felfogható világ közti különbségnek volt középponti jelentősége. A létszintek száma, funkciója ugyanaz marad, mint Plótinosnál, és függőségi viszonyaikat is mesteréhez hasonlóan tárgyalja. A logikai problémák kiemelt kezelése viszont az aristotelési elmélettel való rokonságot mutatja.

Irodalom:

Források:
Bevezetés avagy Az öt szóról. Ford. Pesthy Mónika - Geréby György, Magyar Filozófiai Szemle 28(1984), 431-453;
Plótinosz életéről és műveinek felosztásáról. in Plótinosz, Az Egyről, a szellemről és a lélekről. Ford. Horváth Judit - Perczel István, Budapest: Európa, 1986, 351-386;
A nimfák barlangja az Odüsszeiában. Ford. Lautner Péter, in Pogány teológia I. Budapest: Kairosz, 2004, 7-35.
Szakirodalom:
R. T. Wallis, Az újplatonizmus. Budapest: Osiris, 2002, 153-163, 184-189.
A.A. Smith, Porphyry's Place in Neoplatonic Tradition. A Study in Post-Plotinian Neoplatonism. Hága: Martinus Nijhoff, 1974;
G. Girgenti, Il pensiero forte di Plotino. Milano: Vita e Pensiero, 1996.


Lautner Péter

Πορφύριος
(232/233 Τύρος-304/305 μ.Χ. Ρώμη· το αρχικό του όνομα ήταν Μάλχος (στα αραβικά Malik=βασιλιάς). Ο δάσκαλός του όμως, ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Γάιος Κάσσιος Λογγίνος, μετέβαλε το ονομά του σε Πορφύριος (μεταφορικά βασιλικός). Ο Πορφύριος ήταν ένας από τους τελευταίους εκπροσώπους της Αλεξανδρινής Νεοπλατωνικής Σχολής. Έμεινε λίγο καιρό στη Σικελία και στη Ρώμη και έγραψε πολλά φιλοσοφικά, ιστορικά, μαθηματικά και άλλα έργα. Τη συμβολή του στη μελέτη της μουσικής αποτελούν τα Σχόλιά του στα Αρμονικά του Πτολεμαίου· το έργο αυτό δημοσιεύτηκε από τον Johannes Wallis, με λατινική μετάφραση, στον τρίτο τόμο των Μαθηματικών Έργων του (Opera Mathematica, Οξφόρδη 1699· Porphyrii Commentarius, σσ. 189-355), και από τον Ingemar During, με γερμανική μετάφραση (Porphyrios Kommentar zur Harmonielehre des Ptolemaios, Goteborg 1932). Από μερικούς μελετητές ο Πορφύριος θεωρείται ως ο συγγραφέας των πρώτων τεσσάρων κεφαλαίων του Πρώτου Βιβλίου· το υπόλοιπο αποδίδεται στον Πάππο τον Αλεξανδρινό.

Pratinas

Pratinasz, Pratinas (Phleiusz, Korinthosz közelében, Kr. e. VI-V. század) Görög költő és drámaíró
Az ókori hagyomány a szatírjáték egyik megteremtőjének tartja. A Szuda-lexikon közlése szerint tragikosz, azaz csak színpadi szerző, de az Athénaiosznál fennmaradt töredékei lírikust is mutatnak benne. Tragikusként Athénban Khoirilosszal és Aiszkhülosszal versengett, de -bár ötven darabot írt- csak egyszer aratott győzelmet. Mégis sokan lehettek kíváncsiak a bemutatóira, mert egyik athéni előadásán a hatalmas tömeg alatt összeroskadt a fából ácsolt nézőtér. Kr. e. 467-ben, Pratinasz halála után fia, Arisztiasz mutatta be tragikus trilógiáját és az azt követő szatírjátékot. A trilógia első két darabjának „Perszeusz”, illetve „Tantalosz” volt a címe, a szatírjátéknak „Palaisztai” (Birkózók vagy Furfangosok). Harminckét szatírjátékot írt, de ezek közül csak kettőnek ismerjük a címét, a Birkózókét és a „Düszmainai é Karüatidesz” (Bakkhánsnők, avagy a karüéi asszonyok). Nevéhez fűződik a szatírjáték klasszikus formájának a megteremtése, és valószínűleg szerepet játszott abban, hogy az ünnepi játékokon meggyökeresedett az a tradíció, hogy minden harmadik tragédia után bemutatnak egy szatírjátékot is. Költői töredékei kardalokból származna. Büszkén vállalta dór nyelvjárását is.

Πρατίνας
ο Φλιάσιος (6ος/5ος αι. π.Χ.)· δραματικός και λυρικός ποιητής. Γεννήθηκε στη Φλιούντα (Φλιούς, πόλη της Πελοποννήσου, από όπου και το επώνυμό του Φλιάσιος). Ηταν σύγχρονος του Αισχύλου και του Χοιρίλου, μαζί με τους οποίους διαγωνίστηκε στην 70ή Ολυμπιάδα (499 π.Χ.). Κατά τη Σούδα, έγραψε 50 δραματικά έργα, από τα οποία 32 σατυρικά (Σάτυροι), έργα που αποτελούν μια δική του θεατρική καινοτομία. Κέρδισε, επίσης, μια φορά στους αγώνες (Σούδα). Ο Πρατίνας συνέθεσε ακόμα υπορχήματα, από τα οποία μόνο ένα, αποτελούμενο από 20 στίχους, διασώθηκε από τον Αθήναιο στους Δειπνοσοφιστές (ΙΔ', 617C-F, 8).
Πρβ. Bergk PLG III, 557-560 και Anth. Lyr. 273-274· επίσης, Fr. Lasserre, Plutarque de la Musique (V: "Les debuts de l'ethique musicale, Pratinas", 45-47). Και Page PMG 367-369, αποσπ. 708-713.

Proklos

Proklosz, Proklos, Proclus (Konstantinápoly, Kr. u. 412. február 8. – Athén, Kr. u. 485. április 17.) Görög neoplatonikus filozófus, költő és matematikus.
Alexandriában az Olümpiodórosznak, Athénban az újplatonikus Plutarkhosznak és Szürianosznak a tanítványa volt, majd az athéni újplatonikus iskolát vezette. Életrajzát tanítványa, Marinosz írta meg. Fönnmaradtak Platón „Timaiosz”, „Állam”, „Kratülosz”, „Parmenidész” és „Első Alkibiadész” című műveihez, valamint Euklidész „Elemek” című művének 1. könyvéhez írott kommentárjai. Önálló iratai közül a „Sztoikheiószisz theologiké” (Teológiai alapvetés) és az „Eisz tén Platónosz theologian” (Bevezetés Platón teológiájába) gyakorolta az utókorra a legnagyobb hatást. Mindkét mű teljes egészében fennmaradt. Az újplatonikus filozófia Proklosznak e műveiben nyerte el végleges formáját. Minden eddiginél szigorúbb és finomabb formáját szerkesztette ő meg a bölcseletnek, amelybe a teljes platóni-plótinoszi és részben az arisztotelészi filozófia fogalmait is beledolgozta. A lélekről alkotott tanítás kibővítésével Proklosz az elődeinél pontosabb magyarázatát adta a misztika központi jelentőségű mozzanatának, az „eksztaszisz”-nak, amelynek során a lélek közvetlenül megérinti az Ős-egyet. Hatása a bizánci, s ezen keresztül közvetve a keresztény misztikára jelentős. 18 könyvből álló, a kereszténység ellen írott munkája elveszett.
A latin és a muszlim filozófiára nagy hatást gyakorló „Liber de causis” (Az okokról) című műve, amelyet a középkorban Arisztotelész művének ismertek, valójában a „Teológiai alapvetés” parafrázisa. Kitűnő költő is volt, ránk maradt több himnusza is. Neve alatt fennmaradt egy „Khrésztomatheia” (Szöveggyűjtemény) is, ennek szerzősége azonban vitatott.

Πρόκλος
(400/412-485 μ.Χ.)· Νεοπλατωνικός φιλόσοφος και μαθηματικός. Στα πολυπληθή έργα του περιλαμβάνονται Σχόλια στο Α' Βιβλίο των Στοιχείων του Ευκλείδη και στον Πτολεμαίο· επίσης, Υπομνήματα στον Τίμαιο, την Πολιτεία και άλλα έργα του Πλάτωνα, στα οποία δίνει πληροφορίες σχετικά με τις μουσικές αντιλήψεις του φιλοσόφου. Στη Χρηστομάθειά του βρίσκουμε πληροφορίες σχετικές με διάφορα είδη σύνθεσης, όπως το προσόδιον, ο διθύραμβος, ο νόμος, το σκόλιον, τα παρθένεια, το τριποδικόν, τα ωσχοφορικά κτλ. Η Χρηστομάθεια εκδόθηκε από τον Th. Gaisford (Λειψία 1832)· πρβ. R. Westphal, Scriptores Metrici Graeci (Λειψία 1866· "εκ της Πρόκλου Χρηστομάθειας", Β') Ι, 242 κε.

Pronomos

Pronomos, (5.sz. i.e.) aulos jatekos Thebabol.

Πρόνομος
(5ος αι. π.Χ.)· διάσημος Θηβαίος αυλητής. Ο Πρόνομος υπήρξε ο πρώτος που έπαιζε όλες τις αρμονίες πάνω στον ίδιο αυλό· πριν από αυτόν οι αυλητές χρησιμοποιούσαν στους δημόσιους αγώνες διαφορετικούς αυλούς για κάθε αρμονία (Αθήν. ΙΔ', 631Ε, 31). Ο Παυσανίας (Θ', 12, 5) λέει πως στη Θήβα έστησαν ένα άγαλμα για να τον τιμήσουν για την υψηλή καλλιτεχνική ψυχαγωγία που πρόσφερε στο κοινό: "λέγεται δε ως και του προσώπου τω σχήματι και τη του παντός κινήσει σώματος περισσώς δή τι έτερπε τα θέατρα" (λέγεται επίσης, γράφει, πως, όταν έπαιζε, έδινε στους ακροατές-θεατές μεγάλη χαρά και τέρψη με την έκφραση του προσώπου και με τις κινήσεις όλου του σώματός του). Ο Δούρις, στο έργο του Περί Ευριπίδου και Σοφοκλέους (Αθήν. Δ', 184F, 84) λέει ότι ο Αλκιβιάδης έμαθε την αυλητική τέχνη όχι από τον τυχόντα, αλλά από τον Πρόνομο, που είχε αποκτήσει πολύ μεγάλη φήμη ("του μεγίστην έσχηκότος δόξαν"). Το όνομα του Πρόνομου συνδέεται με έναν περίφημο κρατήρα, που βρίσκεται τώρα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νεάπολης (Museo Nazionale Archeologico, Napoli), γνωστό ως το Προνόμου αγγείον. Σε αυτό το ωραιότατο αγγείο των αρχών πιθανόν του 4ου αι. π.Χ. ο Πρόνομος εικονίζεται στο χαμηλότερο μέρος να παίζει τον αυλό του, στο πλευρό του βασιλιά Λαομέδοντα.

Prophrastos

Prophrastos, (5.sz. i.e.), Zenesz, Pierites.
Πρόφραστος
ο Πιερίτης· μουσικός· έζησε γύρω στα μέσα του 5ου αι. π.Χ. Στον Πρόφραστο αποδιδόταν η τολμηρή καινοτομία της προσθήκης της 9ης χορδής στη λύρα (Excerpta ex Nicomacho 4, C.v.J. 274): "Πρόφραστος τε ο Πιερίτης την ενάτην χορδήν προσκαθήψε" (και ο Πρόφραστος ο Πιερίτης πρόσθεσε την ένατη χορδή). Σημείωση: Στην έκδ. Meibom, Excerpta ex Nicomacho 35, το όνομα Πρόφραστος έχει μεταβληθεί σε Θεόφραστο.

Ptolemaios

Ptolemaios
Klaudios, kiváló ókor csillagász, matematikus és geografus. Valószinüleg a Felső-Egyiptomban fekvő Ptolemais Hermeiu nevü városban született; ez azonban nem bizonyos; születésének ideje sem határozható meg; csak azt tudjuk, hogy évszámításunk második századában élt (140 körül). Életéről bizonyosat alig tudunk; számos megfigyeléseit Alexandriában a Serapeionban végezte. Három nagy munkája maradt ránk, melyek közül az első a földrajz, a második a csillagászat, a harmadik pedig az optika terén alapvető. Első nagy munkája a [ÁBRA]; ezzel a földrajznak új kora kezdődik, mely a földrajz egyes tárgyainak leirásában sokkal pontosabb az előbbieknél, sőt P. a legtöbb városnak földrajzi szélességét és hosszát is meghatározza. Ő az első, ki teljesen helyes geometriai projekciót alkalmazott, azt, melyet később sztereografikusnak neveztek el. Fő munkája azonban a csillagászat terére vonatkozó u. n. Almageszt (l. o.). Rendszere természetesen geocentrikus; a Föld áll a világ középpontjában és körülötte mozog az u. n. 7 planéta. A nehézséget, mely P. előtt állott, a planéták mozgásában előforduló egyenlőtlenségek megfejtése tette. P. belátta, hogy a planéták mozgásában előforduló egyenlőtlenségek megmagyarázására a Hipparchos-féle excentrikus körök teoriája nem elegendő. Ezért új hipotézist állított föl, melynek előkészítője a pergai Apollonios volt. E hipotézis az epiciklusok elmélete (l. Epiciklus). A P.-féle rendszer megdönthetetlenül állott fenn, mignem Coppernicus annak tarthatatlanságát bebizonyította és a geocentrikus rendszer helyébe a heliocentrikus rendszert tette. Az optika terére vonatkozó munkája 5 könyvből áll. Legértékesebb az ötödik könyv, mely a dioptrikát tartalmazza; beszél benne a sugártörésről s kimondja azt a kettős törvényt, hogy ha a fény optikailag sűrübb közegbe lép, a törés a függélyhez, ha azonban optikailag ritkább közegbe lép, a függélytől történik. A refrakciót a levegő és éter különböző sűrüségére vezeti vissza. Három fő munkáján kivül még a következő címüeket tulajdonítják P.-nak, melyek közül azonban néhány bizonyára nem tőle van: Quadripartitum; Centiloquium; (A csillagok felkelése és lenyugvása és az időjárásról); (Napórákról); Planisphaerium; 3 könyv zenéről; De judicandi facultate et de animi principatu; (A királyoknak Nabonassartól Antoninus Pius-ig terjedő kronologiai jegyzéke). V. ö. Fröhlic R., P.-nak hazánkra vonatkozó térképei (Egyet. Phil. Közlöny IX.).

Πτολεμαίος
Κλαύδιος· μεγάλος γεωγράφος, αστρονόμος, μαθηματικός και θεωρητικός της μουσικής. Γεννήθηκε το 108 μ.Χ. περίπου (κατ' άλλους το 85 μ.Χ.) στο Πηλούσιο της Αιγύπτου και πέθανε μεταξύ 163 και 168 μ.Χ. στην Κάνωβο, κοντά στην Αλεξάνδρεια. Η Σούδα αναφέρει πως έζησε στην εποχή του αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου (161-180 μ.Χ.)· "γεγονώς επί των χρόνων Μάρκου του βασιλέως". Έζησε στην Κάνωβο και στην Αλεξάνδρεια, όπου είχε τα εργαστήριά του. Εκτός από τα πολυάριθμα και σημαντικά βιβλία του για την αστρονομία, της οποίας υπήρξε ένας από τους κύριους θεμελιωτές, τη γεωγραφία και τα μαθηματικά, ο Πτολεμαίος έγραψε ένα σημαντικότατο επιστημονικό έργο για τη μουσική, τα Αρμονικά, σε τρία βιβλία (Αρμονικών βιβλία τρία). Το έργο αυτό αποτελεί μια πολύτιμη εκτίμηση, ερμηνεία και ανάπτυξη των πυθαγόρειων δογμάτων και αρχών για τη μουσική. Ο Gevaert (Ι, 12) τοποθετεί τον Πτολεμαίο και το έργο του Αρμονικά στο ίδιο επίπεδο με τον Αριστόξενο και τα Αρμονικά Στοιχεία του. Ο Πτολεμαίος και ο Αριστόξενος αντιπροσωπεύουν, γι' αυτόν, τις δύο μεγάλες σχολές της μουσικής επιστήμης στους αρχαίους χρόνους: την Πυθαγόρεια και την Αριστοξένεια. Τα Αρμονικά του Πτολεμαίου μεταφράστηκαν από τα ελληνικά πρώτα στα αραβικά, τον 9ο αι. μ.Χ. Μια λατινική μετάφραση δημοσιεύτηκε από τον Ant. Gogavinus, μαζί με τα Στοιχεία του Αριστόξενου (πρβ. Ptolemaei Harmonicorum, Βενετία 1562, 51-150). Μια προσεκτική έκδοση με το ελληνικό και το λατινικό κείμενο περιλήφθηκε από τον Johannes Wallis στα Opera Mathematica (τόμ. 1-3, Οξφόρδη 1699). Ο τρίτος τόμος του έργου αυτού περιέχει: (α) Πτολεμαίου Αρμονικά, τρία βιβλία (σσ. 1-152)· (β) Πορφυρίου Εις τα Αρμονικά Πτολεμαίου Υπόμνημα, σσ. 189-355· (γ) Μανουήλ Βρυέννιου Αρμονικά (σσ. 359-508)· επίσης, και έργα του Αρχιμήδη και του Αρίσταρχου από τη Σάμο. Η πιο επιμελημένη και προσεκτική ως τώρα έκδοση του ελληνικού κειμένου δημοσιεύτηκε από τον Ingemar During (Die Harmonielehre des Klaudios Ptolemaios, Goteborg 1930, σσ. CVI + 147· το κείμενο σσ. 1-121). Ακολουθεί μια γερμανική μετάφραση από τον I. During (Ptolemaios und Porphyrios uber die Musik, Goteborg 1934), με πολύτιμες σημειώσεις. Ο Α. J. Η. Vincent στις Notices του περιλαμβάνει μερικά άλλα μουσικά αποσπάσματα (Πτολεμαίου Μουσικά, σσ. 252-255)· επίσης, ο C. v. Jan στο έργο του Mus. script. Gr. δημοσιεύει τα Πτολεμαίου Μουσικά (Excerpta Neapolitana 411-421). Πρβ. R. P. Winnington-Ingram, Mode in Ancient Greek Music, Cambridge 1936 (ιδιαίτερα, το κεφ. "The Evidence of Ptolemy", σσ. 62-71)· και Μ. I. Henderson, στη New Oxford History of Music 1957, σσ. 355-358 κτλ.

Pythagoras

Pythagoras

görög filozofus, Mnesarchos fia, Szamoszban született valószinüleg Kr. e. 580-570 körül, 540-530 körül Olaszországba került s 500 körül meghalt. Herakleitos nagy tudományu férfiunak mondja és néhány évszázaddal halála után közkeletü volt, hogy nagy utazásokat tett és részben Egyiptomból hozta bölcsességét, ami összevág azzal, hogy specifikus egyiptomi tanítások és szokások tőle származtak, de még erről az egyiptomi útról sincsen egyetlen egy hiteles adatunk sem; tanítóról sem tudunk sokat, igaznak látszik, hogy Pherekydes oktatta és talán Anaximander is. Működésének fő tere Alsó-Olaszország volt; itt alapította Kroton városában azt a szövetséget, mely korántsem volt puszta filozofiai iskola, hanem vallás-erkölcsi és politikai egyesület, melynek súlya és hatalma igen nagy lett. E szövetkezés nyilván az akkori miszteriumok módjára keletkezett, de az erkölcsi újjászületésre való törekvés egészen más jelleget adott neki; innét van, hogy e szövetség testi, művészi és főleg tudományos gyakorlatok középpontja lőn, s a matematikát egészen a negyedik századig főleg a pythagoreusi iskola művelte. A pythagoreusok az arisztokrata alkotmány védői voltak és Kroton meg más városok fölött ők uralkodtak. A demokrata párt felülkerekedvén, el is űzte P.-t Krotonból, ahonnét azután Metapontumba költözött s itt halt meg. Halála után talán ötven évvel, talán még később (Zeller 440-430) a pythagoreusi szövetség hatalma általában megszünt; a szövetség házát Krotonban elégették s mindenütt üldözték s ölték őket. A menekülők közt volt Philolaos, Lysis, Epaminondas tanítója. A IV. sz. kezdetén Tarentben a hires Archytas uralkodik, az utolsó nagy pythagoreusi mester; ő utána csak a pythagoreusi miszteriumokban marad fenn az egykor hatalmas szövetség emléke.

P. filozofiája. Minden a világon, mondják a pythagoreusok, számbeli viszonyok szerint van rendezve; a szám ismerteti meg velünk a dolgok rejtett mivoltát; a szám kormányozza a mindenséget, az emberek műveit, a zenét, a kézművet. Innét keletkezett azután az a meglepő, részint naiv, részint az abstrakció legmagasán járó fölfogásuk, hogy a szám a dolgok mivolta, hogy minden számokból áll, minden - szám. A szám, a számbeli viszony, a számbeli törvény tehát nem valami, ami a dolgok tulajdonsága, viszonya gyanánt ismerünk meg, hanem ez az anyag, melyből a dolgok készültek, ez a dolgok veleje és állománya. A szám pedig páros v. páratlan; a páratlan nem osztható kettővel, határt vet az osztásnak, azért a páros határ nélkül való; a páratlan pedig határozott. Ebből keletkezik az az alapelv, hogy a páros és páratlan vagy a határozott és határtalan a számok és dolgok elemei. De mi tartja össze ezeket az ellentéteket? A harmonia, mint a sokfélének egysége s az ellentétesnek megegyezése. Azért mondhatni, hogy minden szám vagy minden harmonia (Zeller). Hogy ez elmélet részletezésénél, a való világ magyarázatánál a legönkényesebb mesterkedés viszi a fő szerepet, magától értetődik. A dekadikus rendszerből indulnak ki s minden számnak külön szerepet adnak. A legtökéletesebb szám a tiz, azután a potentialis tiz (tetraktys), t. i. a négy első szám (1 + 2 + 3 + 4 = 10) összege, mely esküformulájukban is előfordul. A szférák harmoniája talán P.-tól ered; azon alapszik, hogy a hét bolygó szférája oly távolságban van egymástól, mely a húrok hosszuságának harmonikus hangoknál felel meg. A lélek is harmonia, valószinüleg a test harmoniája. P. tanítja a lélekvándorlást, továbbá hogy a nagy év (10 000 év) eltelte után a világ addigi folyása a legcsekélyebb részletekig ismétlődik. Ez, valamint a pythagoreusok erkölcsi tanítása azonban nem függ össze filozofiájukkal. A később keletkezett u. n. arnyénekben foglaltaknak pythagoreusi erkölcsi elvek, hogy tisztelni kell az isteneket, a hatóságokat, a törvényeket, szeretni a hazát, hűséget tartani a barátoknak, magát vizsgálni, mértékletesen és tisztán élni stb. A töredékeket teljesen összegyüjtötte Mullach: Fragm. phil. I-II. Újabban irtak P. vagy pythagoreusokról: Boeckh, Kl. Schr. III. (1866); Ritter, Gesch. d. pyth. Phil. (1826); Zeller Ed., P. und die P.-Sage, Vortr. u. Abh. (Lipcse 1865); Chaignet, Pythagore stb. (2 köt., Páris 1873); Martha, Études morales sur l"antiquité (Paris 1883). L. még Neopythagoreusok.

P. mint matematikus is nagy eredményeket ért el. Ismeretes tétele a derékszögü háromszögről (l. o.); ő hozta be a törzsszámok és összetett számok közötti megkülönböztetést, az összemérhető és össze nem mérhető vonalakat stb. P.-féle háromszög az olyan, melynek oldalai közötti viszony racionális számok által fejezhető ki. P.-féle számok olyan egész számok, melyek az x2 + y2 = z2 egyenletnek eleget tesznek. P.-féle számoló tábla az egyszeregy.


Forrás: Pallas Nagylexikon

Πυθαγόρας
(περ. 572-περ. 500 π.Χ.)· μεγάλος φιλόσοφος, μαθηματικός και θεωρητικός της μουσικής. Γεννήθηκε στη Σάμο. Ίδρυσε τη Σχολή του στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Πέθανε στο Μεταπόντιο. Ο Πυθαγόρας υπήρξε ο πρώτος που πρόβαλε και υποστήριξε την επιστημονική βάση της μουσικής· η φιλοσοφική του θεώρηση του κόσμου βασιζόταν πάνω στην πίστη ότι καθετί πρέπει να ερμηνευτεί με αριθμούς. Στη μουσική ανακάλυψε τους αριθμητικούς λόγους των ακόλουθων συμφωνιών: (α) της 8ης (2:1, δια πασών), (β) της 5ης (3:2, δια πέντε</i>, που από τους Πυθαγορικούς ονομαζόταν διοξεία ή δι οξειών) καί (γ) της 4ης (4:3, δια τεσσάρων</i>, που από τους Πυθαγορικούς ονομαζόταν συλλαβά ή συλλαβή)· επίσης, του μείζονος τόνου (9:8), ο οποίος είναι η διαφορά μεταξύ 4ης και 5ης. Ο Νικόμαχος στο Εγχειρίδιό του (κεφ. 6: "Πώς οι αριθμητικοί των φθόγγων λόγοι ηυρέθησαν") περιγράφει λεπτομερειακά πώς έφτασε ο Πυθαγόρας στην ανακάλυψη αυτών των λόγων. Ακόμα, στον Πυθαγόρα αποδιδόταν και η ταξινόμηση των επτά αρμονιών, και στη Σχολή του η θεωρία της αρμονίας των σφαιρών</i>. Ο Νικόμαχος (ό.π. κεφ. 5) και άλλοι συγγραφείς αποδίδουν στον Πυθαγόρα την προσθήκη της 8ης χορδής και τη δημιουργία τόνου ανάμεσα στη μέση και την παραμέση (βλ. λ. λύρα). Πολλές από τις θεωρίες του Πυθαγόρα εξακολουθούν να ισχύουν ακόμα και σήμερα.
Εκλογή Βιβλιογραφίας : Α. Ε. Chaignet, Pythagore et la philosophie pythagoricienne, τόμ. 1-2, Παρίσι 1873. Armand Delatte, Etudes sur la litterature pythagoricienne, Παρίσι 1915 (σσ. 414, 8o). W. Burkert, Weisheit und Wissenschaft Studien zu Pythagoras, Philolaos und Platon, Νυρεμβέργη 1962 (σσ. XVI+495, 8o).

Pythagoras, a zakynthosi

Pythagoras, Zakinthosbol, (korulbelul az 5. sz. i.e.), zenetudos, zenesz.

Πυθαγόρας ο Ζακύνθιος
</b> (περ. μέσα 5ου αι. π.Χ.)· θεωρητικός και μουσικός, στον οποίο ο Aρτέμων (2ος προς 1ο αι. π.Χ.) απέδιδε την εφεύρεση του πολύπλοκου οργάνου τρίπους. Θεωρούνταν ένας από τους θεμελιωτές της ελληνικής αρμονικής, αλλά δεν έχει διασωθεί κανένα από τα έργα του. Οι θεωρητικές απόψεις της Σχολής του επικρίνονται από τον Αριστόξενο στα Αρμονικά Στοιχεία (II, 36, 35 Mb).

Pythermos

Pythermos, (kb. 6.sz. i.e.) Teoszbol, kolto, zenesz.

Πύθερμος
(περ. 6ος αι. π.Χ.)· ποιητής και μουσικός. Γεννήθηκε στην Τέω, μια ιωνική πόλη στη χερσόνησο Ερυθραία της Μ. Ασίας (από όπου και η επωνυμία Τήιος). Σε αυτόν αποδιδόταν η επινόηση της ιωνικής ή ιαστί αρμονίας, που αποδιδόταν επίσης και στον Πολύμνηστο. Ο Πύθερμος συνέθεσε σκόλια (παροίνια τραγούδια). Ο Ηρακλείδης Ποντικός πιστεύει (Αθήν. ΙΔ', 625C-D, 20) ότι ο Πύθερμος προσάρμοζε το στιλ των τραγουδιών του στο χαρακτήρα των Ιώνων και υποθέτει πως συνέθετε στην ιαστί αρμονία, αλλά σε μια περίεργη αρμονική φόρμα.

Pythokleides

Pythokleides, (kb. 535-472 i.e.), aulos jatekos, bolcselo, Keoszbol.

Πυθοκλείδης
(περ. 535-472 π.Χ.)· αυλητής και σοφιστής από την Κέω (από όπου και η επωνυμία Κείος). Υπήρξε δάσκαλος του Αγαθοκλή και του Περικλή και ιδρυτής μιας σημαντικής αθηναϊκής μουσικής σχολής. Ο Πυθοκλείδης αναφέρεται από τον Πλάτωνα στον Πρωταγόρα (VIII, 316Ε) ανάμεσα στους σοφιστές που, όπως ο Αγαθοκλής και πολλοί άλλοι, "από φόβο για το φθόνο των άλλων, χρησιμοποιούσαν τη μουσική σαν πρόσχημα και παραπέτασμα" (βλ. το αρχαίο κείμενο στο λ. Αγαθοκλής). Ο Πυθοκλείδης εισήγαγε τη μιξολυδική αρμονία στην τραγωδία, μετασχηματίζοντας τη σαπφική μιξολυδική αρμονία (sol - sol) στην τραγική μιξολυδική (si - si).
Βλ. μιξολύδιος αρμονία.